Wierzeniczenia
trochę legendy, trochę historii...
czyli tęskno mi do Wierzenicy
Ewa J. Buczyńska
Włodzimierz Buczyński
Wierzenica to do dziś niewielka, licząca mniej niż 200 mieszkańców wieś w północnej części gminy Swarzędz. Gminy sąsiadującej od wschodu z Poznaniem, wchodzącej w skład powiatu poznańskiego w województwie wielkopolskim. Wieś leży około 17 km na północny wschód od centrum Poznania.. Nad rzeką Główną , na południowym przedpolu środkowopoznańskiej moreny czołowej, 4,5 km na południowy wschód od kulminacji Dziewicza Góra - 145 m. n.p.m., na skraju Puszczy Zielonki, choć nie w parku krajobrazowym Puszcza Zielonka. Lokalne drogi łączą ją z Wierzonką i Kobylnicą przez, którą w ciągu drogi krajowej nr 5 biegnie Szlak Piastowski.
Legenda
Skąd wywodzi się nazwa wsi trudno jednoznacznie odpowiedzieć. Jest wersja mówiąca, że od wierzei. Wierzeje to dwuskrzydłowa brama w szopie bądź oborze. Niekiedy takie bramy zamykały dostęp do wsi. Inna wersja wywodzi nazwę od rzeki Wierzenicy, dziś Głównej bądź starego imienia Wierzan. Nazwa nawiązująca do imienia Wierzan ma oparcie w ,niestety prawie zanikłej, legendzie.
Nad rzeką Główną wśród lasów mieszkał skromny kmieć Wierzan wraz z rodziną, który uprawiał niewielki skrawek ziemi i polował na zwierzynę, a było jej tu pod dostatkiem. Stało się tak, że w czasie polowania spotkał księcia Bolesława zwanego Chrobrym, który wraz ze swoją świtą w tych okolicach polował. Wierzan widząc znakomitego lecz już bardzo strudzonego gościa zaprosił go do swojej chaty i ugościł. Książe Bolesław w podzięce za gościnę nadał mu na własność tę ziemię, którą uprawiał oraz spory kawałek lasu. Mógł Wierzan osiedlać innych ludzi, a miejsce to na pamiątkę od imienia Wierzana nazwano Wierzenicą.
Wykopaliska
Tyle mówi legenda. Jednak historia Wierzenicy sięga głębiej w naszą przeszłość, co udokumentowały wykopaliska na "Żaliku",które prowadził wybitny archeolog prof. Józef Kostrzewski.
Leżące około 100 metrów w lewo od drogi Wierzenica - Wierzonka wzgórze zalesione sosnami a od południa porośnięte tarniną, sięgające na 7 - 8 metrów nad pole nazywane jest "Żalik. Ta nazwa nasuwa skojarzenie z cmentarzem. Już w 1880 roku prowadzono tu pierwsze prace wykopaliskowe, bez większych sukcesów. W maju 1918 roku, siłami czterech pracownic (I wojna światowa) majątku Wierzenica należącego do Augusta Cieszkowskiego juniora, prace wykopaliskowe podjął, późniejszy profesor, Józef Kostrzewski. Pamiętała te prace pani Maria Stoińska, zmarła 4.02.2000r., jedną z pracownic była jej siostra Zofia, nosiła jej jedzenie Wspomniana ekipa przekopała 256,5 m2 w najwyższej części wzgórza odkopując 54 groby i inne znaleziska. Najstarszy znaleziony grób pochodzi z epoki brązu . Z epoki żelaza, okres lateński pochodzi 12 grobów ciałopalnych. Zmarłych palono a prochy chowano w naczyniach zwanych popielnicami w pojedynczych grobach obłożonych kamieniami. Groby te znajdowane były zwykle płytko pod powierzchnią, czasem tylko 10 - 20 cm. Ze wczesnego średniowiecza 19 grobów szkieletowych, w tym 1 podwójny, na większej, zwykle 60 - 80 cm głębokości. Groby te w większości nie miały osłon kamiennych a zmarli leżeli na wznak z rękoma wyciągniętymi wzdłuż ciała, tylko w jednym ręce skrzyżowane na piersiach. Aż w 8 grobach zmarłych pochowano głową zwróconą ku zachodowi, co powodowało, że twarz była zwrócona ku wschodzącemu słońcu. W grobie z dwoma szkieletami głowy były zwrócone do siebie a ręce splecione. Groby te pochodzą z końca X i pierwszej połowy XI w. Najmłodszym znaleziskiem były ślady osady z XII w.
Dzieje pisane
Pierwszy zapis o Wierzenicy pochodzi z 1153r. Wiąże się on z fundacją pierwszego w Polsce klasztoru cystersów w Łeknie koło Wągrowca. Klasztor został ufundowany przez możnego, comes Poloniae, Zbyluta (Zbiluta) z Panigrodza (gmina Gołańcz) z rodu Pałuków. Niekiedy jemu bywa przypisywane założenie Wierzenicy. W tym okresie, połowa XII wieku, Wierzenica była rozległą włością o 2 działach: Wierzenica Wielka i Mała Wierzenica później nazywana Wierzeniczką a dziś Wierzonką. Tą właśnie część Wierzenicy darował klasztorowi w Łeknie Prandota z rodu Czewojów. Jego i inne darowizny na rzecz łeknieńskiego klasztoru zatwierdził papież Honoriusz III w 1218r. Mała Wierzenica w drodze wymiany, za dziesięciny ze wsi Kamień, przeszła w ręce księcia Przemysła I. Książe darował ją klasztorowi cystersek z Owińsk. Klasztor w Owińskach ufundowali Przemysł I i jego brat Bolesław Pobożny,w latach 1248 -1252, dla cysterek sprowadzonych z Trzebnicy. W 1253r. klasztor ten zamienił ją za zgodą fundatorów na Kaliszany i Tomiszewo. Ponownie Mała Wierzenica znajduje się w dobrach klasztoru w Owińskach w 1280r. Zatwierdza to Przemysł II 3.VII.1280r. Wierzenica Wielka zapewne przez cały czas pozostawała własnością prywatną. Na początku XIV w, 1303r., jej właścicielem jest rycerz Piotr (Petrco de Wyerzenicza). A w 1327r. Piotr z Bytynia i Pniew, poznański dziekan kapitulny, którego przed najeźdźcami brał w obronę, z Awinionu, papież Jan XXII. Następnie właścicielami są Łodziowie, w 1366r. Tomisław ze Swarzędza a po nim jego syn Wincenty. Na przełomie XIV i XV wieku Mikołaj Łodzic ze Srebrnej Góry (gmina Wapno). Potem być może Górkowie?. W wieku XVI Ostrorogowie, w 1510r. Ostroróg Lwowski i Piotr Potulicki wojewoda płocki, od 1589 do 1598r. W początkach XVII stulecia wieś należy do Chudzińskich herbu Cholewa, w 1628r. jej właścicielem jest Wojciech Chudziński. Przed rokiem 1768 należy do Reutów (Reuthów) szlachty z województwa płockiego. Potem następuje okres, kiedy Wierzenica jednoznacznie związana jest z właścicielami dóbr swarzędzkich. Dobra te w 1714r. kupuje Maciej Koźmiński z Iwanowic (ówczesne województwo kaliskie). W 1771r. ich właścicielem, a tym samym kupionej od Reutów Wierzenicy, jest Teodor Józef Koźmiński, w 1783r. Augustyn Koźmiński. Z rąk Koźmińskich w 1791r. Wierzenica przechodzi w posiadanie Jana Jakuba Kluga. Też właściciela dóbr swarzędzkich, po uszlachceniu w1791r. przez Sejm Czteroletni herbu Kotwica. Od niego, w 1795r.?, kupuje ją Stanisław Bniński. W 1818r. właścicielem wsi jest Stanisław Moszczeński, który sprzedaje ją w 1837r. Maksymilianowi von Brause - Brudzewskiemu (Brudziewskiemu?). Od niego 2.VI. 1842r. kupuje ją August Cieszkowski (senior) herbu Dołęga. Kolejnym właścicielem jest jego starszy syn Krzysztof ( wpis do ksiąg 26.I.1892r. Po nim, na podstawie aktu dziedziczenia z 28.II.1901r. jego młodszy syn August (junior), wpis do księgi wieczystej 23.IV.1901r. W 1924r. dobra wierzenickie mają 1380 ha. Jeszcze przed śmiercią Augusta Cieszkowskiego juniora, 13.III.1932r. do księgi wpisano jako właściciela Edwarda Raczyńskiego rzecznika wydziału Ministerstwa Spraw Zagranicznych z Warszawy, jednego ze współspadkobierców. Usynowionymi przez śp. hrabiego Cieszkowskiego współspadkobiercami byli: Edward Cieszkowski - Raczyński, Felicjan Cieszkowski - Dembiński, Jan Cieszkowski - Tyszkiewicz, Paweł Cieszkowski - Żółtowski. Ich pełnomocnikiem był Felicjan Dembiński. W tym okresie gospodarstwo określano jako: Majętność Wierzenica, powiat Poznań, poczta i stacja kolejowa Kobylnica, tel. Swarzędz 34. W latach II wojny jest własnością Rzeszy Niemieckiej. Po wojnie, zgodnie z dekretem PKWN, przechodzi na rzecz skarbu państwa, wpis do księgi 28.XII.1946r. Funkcjonuje jako Państwowa Nieruchomość Ziemska, potem Państwowe Gospodarstwo Rolne (PGR), do 31.XII.1951r. w ramach Zespołu PGR Owińska. Od 1.IV.1948r. do 31.XII.1951r. w gospodarstwie Wierzenica dzierżawi grunty firma:
K. Buszczyński i Synowie
Hodowla Nasion
Firma założona w 1886r. miała swoją siedzibę w Warszawie, ul. Senatorska 14. W początkowym okresie działalności w Wierzenicy występuje jako spółka akcyjna, potem spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Ta zasłużona firma, za osiągnięcia w hodowli nagrodzona Wielką Nagrodą Państwową, Wielkim Złotym Medalem Powszechnej Wystawy Krajowej i innymi, w Wierzenicy hodowała: różne odmiany łubinu, groch, owies, żyto, rzodkiew, marchew pastewną, buraki pastewne, topinambur (bulwę). Od 9.XI.1950r. decyzją Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych, Stacja Selekcyjna Wierzenica firmy K. Buszczyński i Synowie spółka z ograniczoną odpowiedzialnością została przejęta pod przymusowy zarząd państwowy. Zarządzeniem Ministra Państwowych Gospodarstw Rolnych nr A.O./II/57/6/51 z 7.IX.1951r., z dniem 1.I.1952r. została powołana Stacja Selekcyjna Roślin (SSR) Wierzenica. SSR przejęła dwa sąsiadujące PGRy: Wierzenicę i Wierzonkę, w której znajdowała się siedziba dyrekcji. W dokumentach z lat 1956 -1958 używana jest nazwa Stacja Selekcji Roślin. Po ostatecznym upaństwowieniu firmy K. Buszczyński, poczynając od 1958r. Wierzenica występuje jako Stacja Hodowli Roślin (SHR). SHR Wierzenica funkcjonowała w ramach Kujawskiej a następnie Górczańskiej Hodowli Roślin. Od 1.VII.1964r. pozostaje w ramach Poznańskiej Hodowli Roślin obecnie Sp. z o.o. z siedzibą w Tulcach. Stacja przez cały czas prowadzi dział hodowli i działalność ogólnorolną. Gospodarowała na areale do 1034 hektarów. Specjalnością SHR były łubiny - odmiany Lima, San, żyta: Pancerne, Dańkowskie, pszenżyto, hodowała także kapustę Kamienna Głowa, rzodkiew oleistą Tetra Poznańska. Od 1.VII.1991r. nastąpiło rozdzielenie gospodarstw Wierzonka i Wierzenica, SHR pozostała w Wierzenicy. Gospodarzy na areale 464 ha, specjalizuje się w hodowli pszenżyta, jęczmienia jarego, grochu pastewnego, łubinu.
Zabudowa
Dzisiejszy układ przestrzenny wsi jest prawdopodobnie kontynuacją układu utrwalonego przez wieki. Większość domów stoi przy biegnącej przez wieś drodze, współcześnie równolegle do niej, dawne karczma i kuźnia oraz młyn w dolinie, na jej obrzeżach. Zabudowa w części pochodzi z końca pierwszej i początków drugiej połowy XIX wieku: dwór, "akademia", plebania, młynarzówka, dawna gorzelnia. Zapewne starsza od wymienionych jest dawna karczma. Większość budynków mieszkalnych to typowa dla tych okolic zabudowa folwarczna z końca XIX i początków XX wieku - czworaki i sześcioraki. Wśród nich czworak z dwoma dworkowymi gankami w swojskim stylu. Podobno zbudowany według planów jednego z odnowicieli Wawelu. Zabudowania SHR czyli dawnego folwarku Cieszkowskich pochodziły z około połowy XIX w, z nich pozostało do dziś tylko kilka. Zostały rozebrane: dwojak - służbówka w sąsiedztwie dworu, obora, a w 2000 roku pozostałości domu ogrodnika. Dziś większość budynków SHR to obiekty powstałe w okresie powojennym. We wsi nie ma tak charakterystycznych dla wsi popegeerowskich, choćby Wierzonki, bloków. Jedynymi nowymi budynkami są zabudowania po prawej stronie drogi od dawnej karczmy do doliny Głównej, ul. Lisia, i dom przy dawnym stawie młyńskim. To, że zabudowa mieszkalna ma około 100 lat, budynki stoją najczęściej na kamiennej podmurówce i nie mają pełnego podpiwniczenia, powoduje obecność ponad 10 "sklepów". Tak w tych okolicach nazywane są stojące w sąsiedztwie domów piwnice w postaci murowanych ziemianek.
Zabytki wierzenickie
Kościół
Wierzenicki kościół jest najstarszym kościołem a zarazem najstarszą zabytkową budowlą w gminie Swarzędz. Należy do grupy dziesięciu najstarszych spośród około 280 drewnianych kościołów w Wielkopolsce. Jako taki był prezentowany w dniach 17-18 września 1994 r. w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa Kulturowego w Wielkopolsce poświęconych drewnianej architekturze sakralnej. Pierwszy kościół w Wierzenicy powstał zapewne w XIII w., niewątpliwe jego istnienie jest poświadczone w XIV wieku - 1335 rok. Kościół z XIII w. powstał w ramach drugiego rzutu rozwoju sieci parafialnej w Polsce. W tym rzucie powstające kościoły były lokowane na wzniesieniach, widoczne z oddali, przeznaczone dla kilku wsi. Kościoły pierwszego rzutu powstały w osadach targowych, zwykle w obniżeniach. Parafia początkowo należała do dekanatu poznańskiego później między innymi rogozińskiego i obornickiego a obecnie swarzędzkiego, cały czas w archidiecezji poznańskiej i przy granicy z gnieźnieńską. Akta wizytacji z 10.IV.1778r. wymieniają należące do parafii wsie: Wierzenica, Wierzonka, Kobylnica, Dębogóra, Skorzęcin, Barcinek. Mieszkało w nich 166 mężczyzn, 139 kobiet, 45 chłopców, 42 dziewczęta, w sumie 392 katolików. Obok nich 129 protestantów wyznania augsburgskiego. W aktach parafialnych z roku 1840 czytamy: "Parafia składa się z wsiów następnie wymienić się mających: 1. Wierzenica 2. Kobylnica 3. Karzemka(?) Wierzenicka 4. Wierzonka 5. Skorzencin 6. Barcinek 7. Karłowice 8. Milno 9. Dębogora 10. Maruszka 11. Stare Legi. W 1900r. administrujący parafią ksiądz Studniarski z Kicina dolicza się 1109 katolików. W 1975 r. z parafii Wierzenica zostaje wydzielona parafia Kobylnica. Dziś podobna jak w 1900r. jest liczba wiernych z: Wierzenicy, Wierzonki, Karłowic, Mielna (Milna), Dębogóry, Barcinka i części Mechowa, Skorzęcin praktycznie przestał istnieć. Obecny kościół parafialny usytuowany jest w północnej części wsi, na wzniesieniu o częściowo wyprofilowanych zboczach. Patrzącemu zda się, że kryty gontem kościół jest jednolitą drewnianą budowlą, której harmonijna bryła góruje nad wsią. Faktycznie składa się on z kilku części powstałych w różnych okresach. Najstarsza jego część to pochodzące sprzed 1589r. prezbiterium i nawa. Pierwotnie zapewne całkowicie drewniane, na kamienno - ceglanej podmurówce. Prezbiterium wydłużone, zamknięte trójbocznie, nieco niższe i węższe od nawy. Dach niższy niż nad nawą, dwuspadowy, od wschodu zamknięty trójpołaciowo. Podłoga w prezbiterium o jeden stopień wyższa niż w nawie. Od strony południowo wschodniej nieczynne, nie wiadomo kiedy wykonane, przypuszczalnie przed budową zakrystii, wejście do prezbiterium. Nawa pierwotna to najszersza część wnętrza kościoła. Strop w niej i prezbiterium jest na tym samym poziomie. Kryta dwuspadowym dachem z wieżyczką na sygnaturkę od strony prezbiterium. Wieżyczka ta z cebulastym hełmem krytym blachą, zwieńczona iglicą i krzyżem, istniała przed rokiem 1778 lub wówczas została wzniesiona. Od strony południowej do nawy przylega powstała przed 1778r., murowana, oszalowana z zewnątrz deskami i kryta dw